کارشناسی ارشد حسابداری، کارمند بانک توسعه و تعاون استان بوشهر
چکیده
گسترش کاربرد هوش مصنوعی و الگوریتمهای یادگیری ماشین در صنعت بانکداری، فرصتهای قابلتوجهی برای بهبود ارزیابی ریسک اعتباری، کشف تقلب، اعتبارسنجی مشتریان و بهینهسازی تصمیمات مالی ایجاد کرده است. بااینحال، افزایش پیچیدگی مدلهای پیشبینی، بهویژه الگوریتمهای مبتنی بر یادگیری عمیق و روشهای تجمیعی، مسئله شفافیت و قابلیت تبیین تصمیمات الگوریتمی را به یکی از چالشهای اساسی بانکداری دادهمحور تبدیل کرده است. در محیطی که تصمیمات خودکار میتوانند بر دسترسی افراد به تسهیلات مالی، هزینه تأمین مالی، امنیت داراییها و ثبات عملیاتی مؤسسات اعتباری تأثیر بگذارند، اتکا به معیارهای دقت پیشبینی بهتنهایی برای ارزیابی کفایت یک مدل هوش مصنوعی کافی نیست. پژوهش حاضر با هدف تبیین ضرورت استفاده از هوش مصنوعی توضیحپذیر در بانکداری، به بررسی انتقادی ادبیات علمی در زمینه تبیینپذیری الگوریتمی، مدیریت ریسک مدل، عدالت در تصمیمگیری اعتباری، انطباق مقرراتی و اعتماد ذینفعان میپردازد. بر مبنای این تحلیل، چارچوبی مفهومی پیشنهاد میشود که در آن توضیحپذیری از طریق پنج سازوکار اصلی شامل افزایش شفافیت تصمیمات، تقویت قابلیت حسابرسی، بهبود شناسایی سوگیری، ارتقای کنترل ریسک مدل و تسهیل نظارت انسانی، به حکمرانی مسئولانه هوش مصنوعی در بانکها کمک میکند. همچنین، مقاله نشان میدهد که استفاده از روشهایی مانند SHAP، LIME و مدلهای ذاتاً تفسیرپذیر، در صورت همراهی با اعتبارسنجی توضیحات، مستندسازی مدل و پایش مستمر، میتواند شکاف میان عملکرد پیشبینی و الزامات عملیاتی و نظارتی بانکداری را کاهش دهد. بااینحال، توضیحپذیری بهخودیخود تضمینکننده عدالت، دقت یا انطباق قانونی نیست و باید در قالب یک نظام جامع مدیریت چرخه عمر مدل به کار گرفته شود. چارچوب پیشنهادی، مبنایی نظری برای طراحی پژوهشهای تجربی آتی و توسعه سیاستهای استقرار هوش مصنوعی قابل اعتماد در صنعت بانکداری فراهم میآورد.